NRG en nucleair in het nieuws	Krantenartikelen

Zoeken in NRG krantenartikelen Geen grote geheimen meer achter de duinen Nederlandse Staatscourant Door: Cyriel van Rossum 11 mei 2004   De oudste reactor van Nederland, de Hoge Flux Reactor in Petten, was lange tijd behalve door duinen ook omgeven door geheimzinnigheid. Tot een klokkenluider alarm sloeg over een onveilige bedrijfsvoering. Er woei veel stof op, maar het stof daalde weer neer en het bleek allemaal nogal mee te vallen. Het enige wat verraste was het mondiale belang van het radioactieve werk dat in de duinen wordt verricht. Wat doen ze daar nu eigenlijk? En wat was er nu allemaal loos?   De HFR werd eind jaren vijftig gebouwd als experimentele reactor vanuit de gedachte dat kernenergie een belangrijke rol zou kunnen gaan spelen in de nationale energievoorziening. Die rol is tot op de dag van vandaag een bescheiden bijrol gebleven, niet in de laatste plaats vanwege de nog altijd niet uitgewoede maatschappelijke discussie over de veiligheid van de ontketening van atomaire krachten en het opbergen van het radioactieve afval dat uit kerncentrales komt. De discussie leek met een klap te zijn beslecht, toen de gevolgen van de ramp met de centrale van Tsjernobyl duidelijk werden. Maar de laatste tijd groeit de schare voorstanders van kernenergie langzaam maar zeker, onder andere dankzij dat ene grote voordeel, dat nu heel zwaar weegt: kernreactoren stoten nul komma nul CO2 of andere broeikasgassen uit, waar wel bij moet worden gezegd dat kernenergie niet 100% klimaatneutraal is, want het bouwen en onderhoud van een reactor, net als de bouw van een windturbine of zonnecollector, impliceert toch nog wel de nodige uitstoot, al valt die in het niet bij de hoeveelheden die bijvoorbeeld een kolencentrale uitstoot. Welke kant die discussie ook uit moge gaan, de HFR zal nooit een krachtcentrale worden. Al vroeg in zijn bestaan heeft de reactor zich toegelegd op de productie van radioactieve stoffen voor medische toepassingen en op materiaalonderzoek (wie het fijne daarvan wil weten, leze het kaderverhaaltje). De reactor heeft nog altijd iets geheimzinnigs. Hij ligt verborgen tussen de duinen op een stukje Europees, niet Nederlands grondgebied. Wie er een bezoek aan wil brengen moet zijn paspoort meebrengen, dat minstens tweemaal laten doorbladeren door bewakers, bij verschillende kantoortjes formulieren invullen en op zijn minst twee pasjes dragen. De reactor is oud, en nadert het stadium dat een moderne opvolger nodig zal zijn om de medische wereld te kunnen blijven bedienen. Wie argeloos door het lieflijke duingebied wandelt, zal het meteen zien: de stalen puddingvorm geflankeerd door een lange schoorsteen doet denken aan plaatjes uit een Suske en Wiske-album uit de tijd dat Vandersteen nog zelf tekende. Binnen in de stalen kolos wordt de indruk van gedateerdheid bevestigt door de handbediende zware ijzeren deuren die de onderdruk in de ruimte waar de kernsplijting plaatsvindt in stand helpen houden, door de controlekamer waar pennetjes grafieken schrijven en door de antieke reddingsboeien die bij het reactorbassin hangen. De reactorkern zelf meet slechts 90 bij 90 cm. Ter vergelijking: de kern van Tsjernobyl besloeg enkele voetbalvelden. Op de bodem van het negen meter diepe bassin doet de kern zijn werk, omgeven door een mysterieus blauwe licht, dat voortkomt uit de activiteit van neutronen. In de koepel heerst een straling van 2 micro-Sievert, beduidend lager dan de kosmische straling waaraan een luchtreiziger op een willekeurige transatlantische vlucht wordt blootgesteld. De dagen na het ongeluk met de centrale van Tsjernobyl kon men beter in de koepel bivakkeren dan buiten op straat lopen; de straling buiten was toen fors hoger dan binnen. Maar aan de rand van het bassin loopt de stralingsmeter op tot 124 micro-Sievert. Daar blijven de werknemers nooit lang hangen.   Geen scheurtje, geen betonrot De zorgen over de veiligheidscultuur werden destijds aangewakkerd door berichten over een scheurtje in het aluminium reactorvat. Pronk legde de reactor stil voor onderzoek naar die cultuur en dat scheurtje. Het scheurtje bleek geen scheurtje maar een 'insluitsel', ontstaan door een foutje bij het lassen. 'We hadden hier laatst de lasser op bezoek,' vertelt technisch medewerker Oosthuizen. 'Hij wist nog goed dat het niet helemaal goed was gegaan, dat er luchtbelletjes zijn ontstaan bij het lassen. Dat was van begin af aan al bekend, in 1980. Het vat is destijds met deze wetenschap goedgekeurd. Waar hebben we het feitelijk over? Over een drietal belletjes van 19, 5 en 2 millimeter in een wand van 50 millimeter, die een drukverschil van 1,5 bar moet dragen. De insluitsels worden elk jaar gemeten. Dat vat houdt het met zo'n insluitsel nog zeker 95 tot 150 jaar uit.' En dan waren er nog geruchten over betonrot. 'Wil je betonrot zien? Kom maar mee, dat is lachen, joh,' zegt Oosthuizen. Hij opent de loodzware deur van de ruimte onder de reactor en wijst naar het plafond. 'Kijk, dat was die betonrot. Daarvoor werd een internationaal gezelschap deskundigen opgetrommeld. Toen ze hier stonden, zeiden ze: "Zeg, we komen toch niet hiervoor, hè?" Jawel, daarvoor kwamen ze dus wel. "Wilt u dat nooit meer doen?!" zeiden die deskundigen toen.' Aan het plafond hangt het prille begin van stalagmieten. Het is de kalk die het weinige water dat uit het bassin zijn weg door de betonnen vloer zoekt, meeneemt. Niks geen betonrot dus. 'Ik had het natuurlijk even kunnen afsteken en overschilderen, maar zoiets doe je natuurlijk niet,' aldus de technisch manager.   Veiligheidscultuur Over de veiligheidsdiscussie van 2002 geleden wil Oosthuizen niet al te veel kwijt. 'Het was een turbulente periode, waar we beter uit zijn gekomen,' luidt zijn resumé. Ruim twee jaar geleden luidde een ex-werknemer met onthullingen over een verziekte werksfeer en een onverantwoord veiligheidsmanagement een moeilijke tijd in voor de HFR. De onthullingen brachten toenmalig VROM-minister Pronk ertoe om de reactor een tijdje stil te leggen voor nader onderzoek. De werkloze reactor kreeg bezoek van het International Atomic Energy Agency (IAEA), om de veiligheidszorg in kaart te brengen. De interne communicatie was niet zoals die zou moeten zijn, maar de IAEA-onderzoekers wilden niet spreken een onverantwoorde situatie. 'Het was eigenlijk een uit de hand gelopen arbeidsconflict,' vertelt Oosthuizen. 'Per saldo is het misschien helemaal niet zo slecht geweest voor ons bedrijf. We hadden een vrij gesloten bedrijfsvoering. Als er een inspecteur op bezoek kwam, was het vaak van "houd jij die inspecteur effen bezig?" of "dit en dat hoeven we hem niet te vertellen", terwijl we in feite helemaal niets te verbergen hadden. Door de toestanden van twee jaar geleden is de boel opengebroken. Dat is alleen maar goed geweest.' Er worden nu regelmatig open dagen gehouden en de directeur is niet meer de enige die journalisten en andere nieuwsgierige gasten rondleidt. 'We zijn ons ervan bewust geworden dat het niet voldoende is om te zeggen dat we het goed doen en dat we dat ook duidelijk, expliciet moeten laten zien. Als je niets wilt vertellen over je bedrijf, dan wekt dat alleen maar argwaan.' aldus André Versteegh, directeur van NRG, het bedrijf dat de Pettense reactor runt. 'De veranderingen zijn wel ten koste gegaan van veel persoonlijk leed, en er is in die moeilijke tijd onnodig veel onrust gezaaid.' En er is nóg een gunstig effect: het werk dat in die geheimzinnige reactor in de duinen wordt verricht en het grote belang daarvan is breed voor het voetlicht gekomen in Den Haag. De crisis heeft de HFR met andere woorden duidelijker op de kaart gezet.   Vergunning Het Atoomagentschap oordeelde dat het hoog tijd was voor een geheel nieuwe vergunning (op basis van de Kernenergiewet). Pronk was het daarmee eens. De HFR beschikte over een vergunning voor onbepaalde tijd en in de loop der jaren was die uitgegroeid tot een onleesbaar boekwerk van annexen. Een dynamische vergunning heette dat. Eind vorig jaar diende NRG een aanvraag in voor een vergunning-nieuwe-stijl, helder van opzet, aanmerkelijk beknopter en... maar tien jaar geldig. Nog een belangrijk verschil: de reactor wil overschakelen van hoog naar laag verrijkt uranium. Voordeel: laag verrijkt is minder 'proliferatiegevoelig': je kunt er geen kernwapen mee maken. De nieuwe vergunning loopt af in 2015, het jaar waarin de levensduur van de reactor formeel afloopt. Wat dan? Versteegh: 'We zouden natuurlijk graag zien dat de Europese Commissie, die eigenaar is van de centrale, en de rijksoverheid het erover eens worden dat de nieuwe Europese onderzoeksreactor in Petten wordt gebouwd. Wij denken aan een reactor die net als nu de radiofarmacie dient, en technologisch onderzoek doet, dus niet meer, zoals in het verleden, zuiver wetenschappelijk onderzoek.' Wat in elk geval in het voordeel werkt van Petten is het feit dat Tyco Mallinckrodt naast de reactor is gevestigd. Dat bedrijf (250 werknemers) produceert met de door de HFR geleverde halffabrikaten een groot deel van de radiofarmaca die wereldwijd worden gebruikt. Zo'n bedrijf verkas je niet zo gauw.   AANVULLENDE INFORMATIE De reactor is eerst en vooral producent van radioactieve grondstoffen voor de bestrijding van kanker. Er worden minuscule naaldjes of bolletjes bestraald die worden ingebracht in een door kanker aangetaste prostaatklier of toegepast bij de behandeling van borstkanker. De reactor is leverancier van radioactieve grondstoffen voor diagnostiek, waarvan molybdeen de belangrijkste is. Deze stof is de basis voor contraststoffen die op röntgenfoto's gebreken aan het licht brengen. Grote aftrek vinden eveneens de iridiumpilletjes van de HFR: kleiner dan een speldenknop maar radioactief genoeg om er een aantal maanden kankerpatienten mee te bestralen. 'Wie zo'n pilletje bestraald en wel in zijn hand zou houden, is binnen enkele seconden dood,'vertelt technisch manager Jacques Oosthuizen. De HFR neemt ongeveer 28% van de wereldproductie van molybdeen 99 voor zijn rekening. De mondiale vraag naar iridium-192 wordt voor maar liefst 70% gedekt door de Pettense centrale. Hoe groot het medische belang is van de reactor werd pas goed duidelijk toen hij op last van minister Pronk een paar weken dicht moest met het oog op de twijfels over de heersende 'veiligheidscultuur'. De wereldwijde beschikbaarheid van 'radiofarmaca' dreigt elke dag dat de centrale stilligt meer en meer in gevaar te komen, zo stelde een ambtelijke commissie een jaar na dato vast. Naast het bedrijven van de reactor, is NRG het verzamelpunt van tienduizenden buisjes (stralingsmeters) die radiologen, verpleegkundigen, tandartsen, piloten en anderen die in hun werk worden blootsgesteld aan straling, op hun kleding dragen. Aan de hand van die buisjes wordt door onderzoekers gemeten hoeveel straling de drager te verduren heeft gekregen. Op die manier houdt Petten nationaal de vinger aan de pols als het gaat beroepsstraling. Het medische belang van de reactor is nog wat groter geworden dankzij het succes van een bijzondere proef. In de de reactor is een experimentele behandelkamer ingericht waar patiënten met een hersentumor van het ergste soort (glioblastoom) direct met een neutronenbundel worden bestraald. Deze revolutionaire behandeling, uitgesmeerd over vier dagen, blijkt de levensverwachting van de patiënt aanzienlijk te verlengen. Doorgaans zitten er tussen diagnose en het overlijden van de patiënt niet meer dan twee maanden; de in Petten bestraalde patiënten leven beduidend langer. De eerste fase van het onderzoek is net afgesloten: begin dit jaar kreeg de HFR toestemming om de volgende fase te starten maar er is wat tegenslag: de betrokken wetenschappers zijn nog met elkaar in discussie over de vraag hoe de neutronen moeten worden gedoseerd en zolang ze het daar niet over eens zijn, zal er geen sprake zijn van reguliere behandeling. De reactor staat overigens niet 100% ten dienste van medische doeleinden. Er wordt ook technologisch onderzoek gedaan. Dat spitst zich toe op gedrag en eigenschappen van materialen voor industriële toepassingen.

NRG, PO Box 25, NL-1755 ZG Petten, Netherlands, Tel +31-224564080, Fax +31-224563912 Informatie: info@nrg-nl.com Update 11 mei 2004